Ο αργαλειός Inkle

Η ύφανση ταινιών (band weaving) — η τέχνη της παραγωγής στενών υφαντών όπως ζώνες (belts), ιμάντες (straps), κορδέλες (ribbons) και διακοσμητικά ρέλια (decorative trimmings) — είναι μία από τις αρχαιότερες μορφές ύφανσης που γνωρίζει η ανθρωπότητα. Πολύ πριν εμφανιστεί ο αργαλειός δαπέδου (floor loom), οι υφάντρες και οι υφαντές δημιουργούσαν περίτεχνες ταινίες με μοτίβα, χρησιμοποιώντας απλά εργαλεία που δεν απαιτούσαν πολύπλοκη υποδομή.

Δύο από τις πιο προσιτές και ιστορικά πλούσιες μεθόδοι ύφανσης ταινιών είναι ο αργαλειός Inkle, γνωστός και ως αργαλειός ιμάντα ή αργαλειός ζώνης και η ύφανση με κάρτες (tablet card weaving). Με τις μεθόδους αυτές παράγονται έργα αξιοσημείωτης ομορφιάς και πολυπλοκότητας. Οι δύο μέθοδοι χρησιμοποιούν φορητό εξοπλισμό που μπορεί εύκολα να μεταφερθεί. Αυτό ήταν πολύ σημαντικό σε νομάδες και κτηνοτρόφους, οι οποίοι μετακινούνταν συχνά και δεν έμεναν μόνιμα σε έναν τόπο.

Σε αυτό το άρθρο παρουσιάζουμε τον αργαλειό Inkle ως εργαλείο και τις βασικές αρχές της απλής ύφανσης (plain weaving) σε αυτόν. Σε επόμενο άρθρο θα παρουσιάσουμε τη συναρπαστική τεχνική της ύφανσης με κάρτες, μια ξεχωριστή αλλά συμπληρωματική τεχνική που συχνά εξασκείται πάνω σε αργαλειούς ιμάντα ή παράλληλα με αυτούς.

Τι είναι ο αργαλειός Inkle;

Ο αργαλειός Inkle είναι ένας μικρός αργαλειός σχεδιασμένος ειδικά για την ύφανση στενών ιμάντωνμ, ταινιών, ζωνών και λωρίδων. Το όνομά του πιστεύεται ότι προέρχεται από τη μεσαιωνική αγγλική και ολλανδική λέξη incle ή enkel, που αναφέρεται σε ένα είδος λινής ταινίας ή πλεξούδας (braid) — ένα προϊόν πολύ παρόμοιο με αυτό που παράγει ο αργαλειός.

Η λέξη εμφανίζεται σε αγγλικά κείμενα, τουλάχιστον από τον δέκατο έκτο αιώνα. Ο ίδιος ο Σαίξπηρ αναφέρει το «Inkle» στα έργα του (παραθέτουμε τα αποσπάσματα στο παράρτημα):

Το Χειμωνιάτικο Παραμύθι (The Winter’s Tale) Πράξη IV, Σκηνή 4,
Αγάπης Αγώνας Άγονος (Love’s Labour’s Lost) Πράξη III, Σκηνή 1,
Περικλής, ο πρίγκιπας της Τύρου (Pericles, Prince of Tyre) Πράξη V, Χορός πριν τη Σκηνή 1.

Ο αργαλειός αποτελείται από μια σειρά πίρων (pegs) τοποθετημένων σε ένα συμπαγές ξύλινο πλαίσιο. Τα νήματα του στημονιού περνούν συνεχόμενα γύρω από αυτούς τους πίρους ακολουθώντας μια συγκεκριμένη διαδρομή, δημιουργώντας ένα συνεχές στημόνι. Αυτό είναι ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό του αργαλειού Inkle που τον διακρίνει από τους αργαλειούς με μιτάρια/τελάρα (shaft looms).

Τα μέρη ενός αργαλειού Inkle

Ένας τυπικός αργαλειός ιμάντα περιλαμβάνει:

Ένα πλαίσιο, συνήθως από σκληρό ξύλο. Το μέγεθος του πλαισίου ποικίλει από μικρό έως μεγάλο. Οι μικρού και μεσαίου μεγέθους αργαλειοί είναι συνήθως επιτραπέζιοι, όπως αυτοί που χρησιμοποιούμε, για να υφαίνουμε και μπορείτε να τους βρείτε στο κατάστημά μας· οι μεγάλοι αργαλειού είναι συνήθως επιδαπέδιοι.
Μια σειρά από σταθερούς πίρους, γύρω από τους οποίους τυλίγεται το στημόνι.
Έναν πίρο ρύθμισης τάσης. Ο πίρος αυτός δεν είναι σταθερός, αλλά μετακινείται, επιτρέποντας στην υφάντρα να σφίγγει ή να χαλαρώνει το στημόνι.
Μιτάρια (heddle), μια σειρά από θηλιές νήματος που συγκρατούν εναλλάξ τα νήματα του στημονιού, δημιουργώντας τα δύο ανοίγματα, για να περνά το υφάδι.
Μια σαΐτα (shuttle) ή ένα μασούρι (bobbin) που μεταφέρει το νήμα του υφαδιού.

Το μήκος της διαδρομής του στημονιού καθορίζει το μήκος του ιμάντα ή της ταινίας που μπορεί να υφανθεί. Όσο μεγαλύτερη είναι η διαδρομή γύρω από τους πίρους, τόσο μεγαλύτερο είναι το μήκος του ιμάντα.

Προετοιμασία του στημονιού

Το στημόνιασμα ενός αργαλειού Inkle περιλαμβάνει το συνεχές τύλιγμα του στημονιού γύρω από τους πίρους ακολουθώντας μια κυκλική διαδρομή. Κάθε πρώτο νήμα στημονιού παίρνει από ένα μιτάρι, ενώ κάθε δεύτερο δεν παίρνει και μένει ελεύθερο.

Αυτή η εναλλαγή δημιουργεί δύο ομάδες στημονιού. Στην πρώτη ομάδα τα στημόνια παίρνουν μιτάρια και μένουν σταθερά, χωρίς να μπορούν να μετακινηθούν. Στη δεύτερη, τα στημόνια είναι ελεύθερα και η υφάντρα τα ανυψώνει ή τα χαμηλώνει, για να δημιουργήσει το κενό, από όπου θα περάσει τη σαΐτα με το υφάδι.

Στην απλή ύφανση (plain weave), το υφάδι περνάει εναλλάξ μέσα από τα δύο ανοίγματα, πλέκοντας τα νήματα του στημονιού μεταξύ τους.

Το στημόνι είναι σχεδόν πάντα το κυρίαρχο στοιχείο στους ιμάντες και στις ταινίες που υφαίνονται σε αργαλειό Inkle. Το υφάδι είναι συνήθως αόρατο στο τελικό προϊόν. Για το λόγο αυτό, η ύφανση σε αργαλειό Inkle λέγεται στημονήσια (warp-faced) ή ανισομερής (unbalanced/asymmetrical), αφού υπερισχύει το στημόνι. Τα χρώματα, τα μοτίβα και οι υφές του υφαντού καθορίζονται εξ ολοκλήρου από τη χρωματική διάταξη του στημονιού.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία για τον αργαλειό Inkle (ιμάντα)

Inkle weaving της Helene Bress (1975/1990). Θεωρείται από πολλούς η «βίβλος» για τον αργαλειό ιμάντα. Μπορείτε να το βρείτε ηλεκτρονικά στο αρχείο του Internet.
The Weaving Book: Patterns and Ideas της Helene Bress (1981). Καλύπτει με κατανοητό τρόπο την ύφανση σε αργαλειό Inkle, μέσα σε ένα ευρύτερο υφαντικό πλαίσιο.
The Weaver’s Inkle Pattern Directory της Anne Dixon (2012). Προσφέρει μια πλούσια συλλογή με 400 σχέδια για αργαλειό ιμάντα. Μπορείτε να το δείτε ηλεκτρονικά στο Scribd.
The Inkle weaving pages το ιστολόγιο της Marieke Kranenburg με πολλά σχέδια, μαθήματα και ιδέες για υφαντική με αργαλειό Inkle. Η Marieke συνεργάστηκε με τον Jan Louët Feisser and Loes van Aken, για να σχεδιάσουν τον αργαλειό Inkle της Lojan.
Byways in Handweaving της Mary Meigs Atwater, (1954). Μπορείτε να το βρείτε ηλεκτρονικά στο αρχείο του Internet.
Inkle weaving της Lavinia Bradley(1982). Ένας πρακτικός βρετανικός οδηγός με σαφείς οδηγίες.
Inkle της Evelyn Neher (1974).
Το αρχείο του περιοδικού Handwoven (Interweave Press) περιέχει πολυάριθμα άρθρα σχετικά με τεχνικές για αργαλειό ιμάντα, μοτίβα και ιδέες για έργα.

Απλή ύφανση (plain weave) σε αργαλειό ιμάντα

Οι βάσεις της απλής ύφανσης

Η απλή ύφανση (plain weave) είναι η απλούστερη και πιο διαδεδομένη τεχνική. Στην απλή ύφανση, κάθε νήμα υφαδιού περνάει εναλλάξ πάνω και κάτω από τα διαδοχικά νήματα του στημονιού, με κάθε σειρά να αντιστρέφει το προηγούμενο μοτίβο. Το αποτέλεσμα είναι ένα ισορροπημένο, σταθερό και συμμετρικό ύφασμα.

Στον αργαλειό Inkle, η απλή ύφανση επιτυγχάνεται μέσω της φυσικής εναλλαγής των δύο ανοιγμάτων. Η υφάντρα:

Σπρώχνει τα νήματα του στημονιού προς τα πάνω και περνάει τη σαΐτα από μέσα.
Χτυπάει το υφάδι στη θέση του με τα δάχτυλα, τη σαΐτα ή με ένα πηχάκι.
Πιέζει τα νήματα του στημονιού προς τα κάτω και περνάει τη σαΐτα πάλι πίσω.
Χτυπάει ξανά.

Ο ιμάντας που προκύπτει θα εμφανίζει τα χρώματα του στημονιού σε ένα κανονικό γραμμικό μοτίβο.

Απλή στημονήσια ύφανση, σχεδιάζοντας με χρώμα

Δεδομένου ότι το στημόνι είναι κυρίαρχο, η χρωματική αλληλουχία στο στημόνι καθορίζει άμεσα την εμφάνιση του ιμάντα. Η υφάντρα σχεδιάζει προσεκτικά τη χρωματική διάταξη πριν από το στημόνιασμα. Απλά γραμμικά μοτίβα μπορούν να δημιουργηθούν εναλλάσσοντας τα χρώματα του στημονιού.

Μια σημαντική αρχή είναι το ζευγάρωμα του στημονιού: στη στημονήσια ύφανση, όπου κυριαρχεί το στημόνι, τα νήματα είναι σε ζευγάρια. Κάθε στημόνι έχει έναν «σύντροφο» που εμφανίζεται στο ίδιο άνοιγμα. Τα στημόνια που βρίσκονται στο μιτάρι εμφανίζονται μαζί στη μία πλευρά του υφάσματος, ενώ τα στημόνια που είναι ελεύθερα εμφανίζονται στην άλλη. Η τοποθέτηση χρωμάτων με αντίθεση σε ζεύγη στημονιών μιταριού/μη-μιταριού δημιουργεί οριζόντιες γραμμές, ενώ η τοποθέτησή τους δίπλα-δίπλα σε ζεύγη του ίδιου ανοίγματος δημιουργεί κάθετες γραμμές.

Μοτίβα επιλογής (pickup patterns)

Όταν η υφάντρα εξοικειωθεί με την απλή ύφανση, μπορεί να περάσει σε τεχνικές επιλογής, στις οποίες μεμονωμένα νήματα του στημονιού ανυψώνονται έξω από το φυσικό τους άνοιγμα χρησιμοποιώντας ένα λεπτό πηχάκι ή το νύχι του δαχτύλου. Αυτό επιτρέπει στην υφάντρα να φέρει συγκεκριμένα νήματα στην επιφάνεια, δημιουργώντας ανάγλυφα (floats) σχέδια, νήματα του στημονιού που περνούν πάνω από πολλαπλά περάσματα του υφαδιού. Με τον τρόπο αυτό παράγει γεωμετρικά μοτίβα, εφέ μπροκάρ ή άλλα μοτίβα μέσα στην ταινία που υφαίνει.

Η τεχνική επιλογής στον αργαλειό Inkle αποτελεί μια άμεση γέφυρα προς τις πιο σύνθετες τεχνικές, όπως η ύφανση με κάρτες (tablet card weaving).

Τελειοποίηση (φινίρισμα) του ιμάντα

Οι ταινίες και οι ιμάντες που υφαίνονται σε αργαλειό Inkle, συνήθως ολοκληρώνονται αφαιρώντας τες από τον αργαλειό, ασφαλίζοντας τα άκρα με κόμπους, κρόσσια, στρίφωμα με βελονιά ή ράψιμο. Μερικές φορές σιδερώνοντας τες με ένα υγρό πανί.

Οι ταινίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως:

Ζώνες και ιμάντες.
Χερούλια για τσάντες.
Κοσμήματα.
Διακοσμητικά τελειώματα για ρούχα και υφάσματα.
Κορδέλες για καπέλα.
Σελιδοδείκτες.
Ιμάντες κιθάρας και φωτογραφικής μηχανής.

Ψάθινο καπέλο με μια χειροποίητη διακοσμητική ταινία που ύφανε η Ζωή

Χειροποίητο μπλε πουγκί από καστόρι με υφαντό ιμάντα σε αργαλειό Inkle

Παράρτημα

Χειμωνιάτικο παραμύθι (Winter tale, Act IV, Scene 4)

Το έργο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ Χειμωνιάτικο Παραμύθι, σε μετάφραση Β. Ρώτα, εκδόσεις Ελληνικά γράμματα.

He hath ribbons of all the colors i’ th’ rainbow;
points more than all the lawyers in Bohemia
can learnedly handle, though they come to him by
th’ gross; inkles, caddises, cambrics, lawn

Η μετάφραση αυτού του αποσπάσματος από το «Χειμωνιάτικο Παραμύθι» του Σαίξπηρ (Πράξη IV, Σκηνή 4), ο υπηρέτης περιγράφει την πραμάτεια του γυρολόγου Αυτόλυκου, χρησιμοποιώντας ορολογία της κλωστοϋφαντουργίας της ελισαβετιανής εποχής και ένα έξυπνο λογοπαίγνιο.

Η Ελληνική μετάφραση

«Έχει κορδέλες σε όλα τα χρώματα του ουράνιου τόξου, κορδόνια περισσότερα απ’ όσα (νομικά ζητήματα) μπορούν να χειριστούν με όλη τους τη σοφία οι δικηγόροι της Βοημίας, ακόμα κι αν τους έρχονται με το τσουβάλι, λινές τρέσες, σιρίτια, καμβράδια και αέρινες μπατίστες…»

Το λογοπαίγνιο με τη λέξη Points

Ο Σαίξπηρ κάνει εδώ ένα λογοπαίγνιο, το οποίο είναι αδύνατο να αποδοθεί μονολεκτικά στα ελληνικά:

Στην καθημερινή ζωή της εποχής, points ονομάζονταν τα κορδόνια (με μεταλλικές άκρες) που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι για να δένουν τα ρούχα τους (π.χ. για να συγκρατούν τα παντελόνια στις ζακέτες τους).
Στη νομική ορολογία, points είναι τα νομικά επιχειρήματα, τα σημεία μιας δίκης ή τα επίδικα ζητήματα.

Ο Σαίξπηρ αστειεύεται λέγοντας ότι ο γυρολόγος έχει στην τσάντα του περισσότερα κορδόνια για ρούχα, απ’ όσα «ζητήματα» μπορούν να λύσουν όλοι οι δικηγόροι μαζί, ακόμα κι αν τους έρχονται κατά εκατοντάδες (by the gross / σε δωδεκάδες).

Αγάπη αγώνας άγονος (Love’s Labour’s lost, Act III, Scene 1)

Το έργο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ Αγάπη Αγώνας Άγονος, σε μετάφραση Β. Ρώτα, εκδόσεις Ελληνικά γράμματα.

What’s the price of this inkle?
One penny.
No, I’ll give you a remuneration.
Why, it carries it!

Αυτό το απόσπασμα προέρχεται από την κωμωδία «Αγάπης Αγώνας Άγονος» (Love’s Labour’s Lost, Πράξη III, Σκηνή 1) και κρύβει άλλο ένα λογοπαίγνιο του Σαίξπηρ, το οποίο αποδεικνύει πόσο κοινό και φθηνό προϊόν ήταν το σιρίτι (inkle) στην καθημερινότητα της εποχής.

Η Ελληνική μετάφραση

— Πόσο έχει αυτό το σιρίτι (inkle);
— Μία πένα.
— Όχι, θα σου δώσω μια «ανταμοιβή».
Μα την αλήθεια, έχει πέραση!» (ή: «πιάνει τόπο! / περνάει η μπογιά της!»)

Η ανάλυση της σκηνής και το αστείο

Ο κωμικός χαρακτήρας του έργου, ο χωρικός Κοστάρ (Costard), μόλις έχει λάβει ένα φιλοδώρημα από τον δήθεν και πομπώδη Ισπανό Δον Αρμάδο. Ο Αρμάδο του δίνει ένα πολύ μικρό νόμισμα (τρία φάρδινγκς, που άξιζαν λιγότερο από μία πένα), αλλά το ονομάζει με τη βαρύγδουπη, επίσημη λέξη «remuneration» δηλαδή ανταμοιβή ή αποζημίωση.

Ο Κοστάρ μένει μόνος του στη σκηνή και κοροϊδεύει την πομπώδη αυτή λέξη που χρησιμοποιήθηκε για ένα τόσο ασήμαντο ποσό. Φαντάζεται, λοιπόν, τον εαυτό του να πηγαίνει στην αγορά, για να αγοράσει κάτι πάμφθηνο και καθημερινό, όπως μια στενή υφαντή κορδέλα, ένα inkle.

Στον φανταστικό του διάλογο με τον έμπορο: ο έμπορος του ζητάει «μία πένα» (one penny) για το inkle, ο Κοστάρ αρνείται να δώσει την πένα και του προσφέρει, δήθεν μεγαλόπρεπα, μια «ανταμοιβή» που στην πραγματικότητα αξίζει λιγότερο από την πένα. Στο τέλος λέει “Why, it carries it!” δηλαδή «έχει πέραση, πιάνει τόπο», εννοώντας ότι η λέξη «ανταμοιβή» ακούγεται τόσο εντυπωσιακή και αριστοκρατική, που ο έμπορος θα ξεγελαστεί και θα την αποδεχτεί αντί για το κανονικό αντίτιμο!

Περικλής πρίγκιπας της Τύρου (Pericles, Prince of Tyre: Act V, Chorus before Scene 1)

Η πρώτη σελίδα του έργου «Περικλής, πρίγκιπας της Τύρου», των Σαίξπηρ και Γουΐλκινς.

Deep clerks she dumbs, and with her neele composes
Nature's own shape, of bud, bird, branch, or berry,
That even her art sisters the natural roses;
Her inkle, silk, twin with the rubied cherry.

Αυτό το απόσπασμα προέρχεται από το θεατρικό έργο «Περικλής, πρίγκιπας της Τύρου» (Pericles, prince of Tyre), το οποίο έχει γραφτεί από τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ, πιθανότατα σε συνεργασία με τον Τζορτζ Γουΐλκινς .

Η Ελληνική μετάφραση

Σοφούς γραμματιζούμενους αποστομώνει· και με τη βελόνα της
πλάθει της ίδιας της φύσης τη μορφή, μπουμπούκι, πουλί, κλαδί ή μούρο,
τόσο που η τέχνη της αδελφώνεται με τα φυσικά τα ρόδα·
το λινό νήμα (inkle) της, το μετάξι, δίδυμο με ρουμπινένιο κεράσι.

Στη σκηνή αυτή εμφανίζεται μόνος του ο Γκάουερ, ένας μεσαιωνικός ποιητής σύγχρονος του Τσόσερ, τον οποίο ο Σαίξπηρ «ανασταίνει» και χρησιμοποιεί ως Χορό (αφηγητή) σε ολόκληρο το έργο. Ο ρόλος του σε αυτόν τον πρόλογο είναι να γεφυρώσει τον χρόνο και τον χώρο: εξηγεί στο κοινό τι έχει συμβεί στη ζωή της Μαρίνας από την τελευταία εμφάνισή της στο έργο, ώστε να εισαγάγει το κοινό ομαλά στην 1η Σκηνή της 5ης Πράξης.

Στο σημείο αυτό, ο Σαίξπηρ θέλει να εξυμνήσει το απόλυτο καλλιτεχνικό ταλέντο της Μαρίνας, δείχνοντας ότι τα χέρια της δημιουργούν θαύματα που ανταγωνίζονται την ίδια τη φύση.